Ghi nhận doanh thu là chỗ hiếm hoi mà IFRS và US GAAP đã hội tụ hoàn toàn. Cả hai dùng chung một mô hình năm bước, do đó phần này không cần học bảng đối chiếu. Bù lại, đây là khoản mục dễ bị doanh nghiệp vận dụng nhất để làm đẹp báo cáo, và đề thi hỏi cả hai mặt.
Nguyên tắc gốc
Doanh thu được ghi nhận khi doanh nghiệp chuyển giao quyền kiểm soát hàng hoá hoặc dịch vụ cho khách hàng, ở mức phản ánh khoản thanh toán mà doanh nghiệp kỳ vọng được hưởng.
Hai từ khoá cần chú ý. Quyền kiểm soát chứ không phải rủi ro và lợi ích, đây là thay đổi so với chuẩn mực cũ. Kỳ vọng được hưởng chứ không phải số ghi trên hợp đồng, nên phần chiết khấu và phần có thể phải hoàn lại đều phải trừ ra ngay từ đầu.
Năm bước
Bước 1. Xác định hợp đồng với khách hàng. Hợp đồng phải có hiệu lực thương mại, các bên đã cam kết, và khả năng thu tiền phải có cơ sở.
Bước 2. Xác định các nghĩa vụ thực hiện riêng biệt. Một hợp đồng có thể chứa nhiều nghĩa vụ. Bán máy kèm bảo hành mở rộng và kèm dịch vụ lắp đặt là ba nghĩa vụ, không phải một.
Bước 3. Xác định giá giao dịch. Trừ chiết khấu, hàng trả lại ước tính và các khoản biến đổi khác.
Bước 4. Phân bổ giá giao dịch cho từng nghĩa vụ, theo tỷ lệ giá bán riêng lẻ của từng nghĩa vụ.
Bước 5. Ghi nhận doanh thu khi mỗi nghĩa vụ được hoàn thành.
Bước 2 và bước 4 là nơi phát sinh phần lớn câu hỏi tính toán, và cũng là nơi doanh nghiệp có nhiều dư địa phán đoán nhất.
Ví dụ phân bổ
Doanh nghiệp bán trọn gói 100 triệu gồm phần mềm và hai năm hỗ trợ. Nếu bán riêng, phần mềm giá 80 triệu và hỗ trợ giá 40 triệu, tổng 120 triệu.
Phân bổ theo tỷ lệ giá bán riêng lẻ:
| Nghĩa vụ | Giá riêng lẻ | Tỷ trọng | Phân bổ |
|---|---|---|---|
| Phần mềm | 80 | 66,7% | 66,7 |
| Hỗ trợ 2 năm | 40 | 33,3% | 33,3 |
| Tổng | 120 | 100% | 100 |
Phần mềm giao ngay nên ghi nhận 66,7 triệu tại thời điểm giao. Hỗ trợ trải hai năm nên ghi nhận 16,65 triệu mỗi năm.
Nếu doanh nghiệp ghi nhận cả 100 triệu ngay khi giao phần mềm, lợi nhuận năm đầu bị thổi lên và hai năm sau bị hụt. Đây chính là dạng sai lệch mà người phân tích phải phát hiện.
Ghi nhận tại thời điểm hay theo tiến độ
Nghĩa vụ được coi là hoàn thành theo tiến độ khi thoả một trong ba điều kiện: khách hàng nhận và tiêu dùng lợi ích ngay khi doanh nghiệp thực hiện; doanh nghiệp tạo ra tài sản mà khách hàng kiểm soát trong quá trình tạo; hoặc tài sản tạo ra không có công dụng thay thế và doanh nghiệp có quyền được thanh toán cho phần đã làm.
Không thoả điều kiện nào thì ghi nhận tại một thời điểm.
Hợp đồng xây dựng dài hạn thường rơi vào nhóm theo tiến độ. Đo tiến độ có hai cách: đầu ra như số đơn vị hoàn thành, và đầu vào như chi phí đã phát sinh trên tổng chi phí ước tính. Cách đầu vào phổ biến hơn nhưng phụ thuộc vào ước tính tổng chi phí, mà ước tính đó do doanh nghiệp tự đưa ra.
Dấu hiệu chất lượng doanh thu thấp
Đây là phần Module 11 và là nơi năm bước ở trên trở nên hữu dụng thật sự.
| Dấu hiệu | Ý nghĩa |
|---|---|
| Doanh thu tăng nhanh hơn khoản phải thu rất nhiều, hoặc ngược lại | Có thể ghi nhận sớm hoặc bán chịu lỏng lẻo |
| Số ngày thu tiền bình quân kéo dài | Doanh thu chưa chuyển thành tiền |
| Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh tăng chậm hơn lợi nhuận | Chênh lệch dồn tích lớn |
| Thay đổi chính sách ghi nhận vào cuối năm tài chính | Cần đọc kỹ thuyết minh |
| Doanh thu tập trung bất thường vào quý cuối | Có thể đẩy hàng cho nhà phân phối |
Chỉ báo mạnh nhất là dòng cuối cùng của bảng trên khi kết hợp với dòng đầu: lợi nhuận tăng đều mà dòng tiền không theo kịp. Chênh lệch giữa hai con số là phần dồn tích, và phần dồn tích lớn kéo dài là tín hiệu cần xem lại cách ghi nhận.
Ba câu hay hỏi trong đề
- Cho hợp đồng nhiều cấu phần, hỏi doanh thu ghi nhận năm nay là bao nhiêu. Làm đúng bước 4 rồi xét từng nghĩa vụ đã hoàn thành chưa.
- Cho hai doanh nghiệp cùng ngành, một ghi nhận theo tiến độ một ghi nhận tại thời điểm, hỏi so sánh chỉ số. Doanh nghiệp ghi theo tiến độ có doanh thu mượt hơn và tài sản dở dang lớn hơn.
- Cho bộ số liệu doanh thu và khoản phải thu vài năm, hỏi dấu hiệu nào đáng ngờ. Tính số ngày thu tiền bình quân từng năm rồi so xu hướng.
Phần này ở đâu
Ghi nhận doanh thu nằm ở Module 3 môn Financial Statement Analysis, còn phần chất lượng báo cáo ở Module 11. Hai module này bổ trợ nhau chặt chẽ, học tách rời sẽ mất một nửa giá trị của mỗi phần.